Hoe een burn-out je leven kan veranderen, in positieve zin

Een burn-out komt altijd ongelegen en vaak ook onverwacht. Je houdt alle ballen tegelijk in de lucht, je kunt voor je gevoel de hele wereld aan en je bent vooral gericht op doorgaan. Dan ben je -schijnbaar van het ene op het andere moment - een wrak en valt alles uit je handen. Echter, er is sprake van een lange opbouw, waarbij de stress steeds meer toeneemt.Wat kun je nu doen om die stress te verminderen en om een burn-out – de culminatie van al die stress – te voorkomen of genezen?

Dit artikel schreef ik voor het VAKBLAD VOOR NATUURLIJKE EN INTEGRALE GEZONDHEIDSZORG, 2/2017 ↓

EEN NIEUWE START DANKZIJ EEN BURN-OUT

Stress is een kwaal waar veel mensen – misschien wel alle mensen – last van hebben. Ziekteverzuim op het werk wordt voor 36% zelfs bepaald door werkstress en één op de zeven werknemers heeft last van burn-out achtige klachten. De verhouding tot je werkgever en tot het werk zelf speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling van stress. Zo heeft van de werknemers die een hoge werkdruk en weinig steun van hun leidinggevende ervaren, 45% burn-out klachten. Dit tegenover 18% van de werknemers die deze steun wel ervaart. Ook een hoge werkdruk in combinatie met een gebrek aan zelfstandigheid of ontwikkelingsmogelijkheden in het werk verhoogt de kans op een burn-out. Dit gold ook voor mindfulness trainer Renee Piket, die vier jaar geleden in haar voormalige werk als HR-adviseur een burn-out kreeg, mede-veroorzaakt door voortdurende wrijving met haar leidinggevende:

‘Ik had een goede baan voor een grote internationale juridische dienstverlener. Als verantwoordelijke voor de ex-pats reisde ik veel naar onze werknemers: advocaten, belastingadviseurs en notarissen. Het was een druk leven, maar ik had het goed voor elkaar met een goede functie, leuke collega’s en een prima salaris. Alles klopte, dus ik mocht niet ontevreden zijn. Ondertussen had ik onderhuids wel het onbestemde gevoel dat ik niet op mijn plek zat en me niet zo kon ontwikkelen als ik wilde. Dat vrat energie, want ik wilde het niet weten. Toen ik naast de werkdruk en het weggedrukte onvervulde gevoel ook problemen kreeg met een leidinggevende, werd het me te veel. Ik kon niet meer slapen, bleef piekeren. Op een gegeven moment keek ik naar mezelf terwijl ik in een woedeaanval aan het schelden was. Ik dacht: ‘Dit moet stoppen’, maar ik kon het niet. Mijn man heeft mij toen aangeraden om thuis te blijven. Ik was het niet met hem eens: Ik was toch goed bezig?! Pas toen ik een tijd thuis zat en tot rust kwam, kwam ik erachter hoe erg ik er aan toe was.’

Tijdens haar burn-out volgde Renee de achtweekse cursus MBSR (mindfulness based stress reduction). Haar leven veranderde er blijvend door:

‘Door mindfulness leerde ik om te luisteren naar de signalen van mijn lichaam. Ik leerde dat ik naar mijn gedachten kan kijken zonder erdoor meegesleept te worden. Dat het oké is dat ik een hoofd vol turbulente gedachten heb. Op het moment dat ik accepteer dat het heel druk is en dat ik er niets mee hoef te doen, ebt het vanzelf weg. Vanuit willen oplossen of willen wegduwen, gebeurt juist het tegenovergestelde. Ik heb heel veel hardgelopen en heel hard gewerkt om te zorgen dat ik niets voelde. Als ik dan ’s nachts in bed lag, kwamen de gedachten en werd ik gek. Nu merk ik het op als ze komen en is het goed. Zodra ik het accepteer is de angel eruit. Acceptatie en herkenning zijn de sleutel voor het oplossen van stress.’

Het verhaal van Renee Piket illustreert hoe stress werkt: Als een automatische reactie waar je je in de eerste plaats vaak zelfs niet bewust van bent. Je lichaam reageert vanzelf met een stressreactie als het zich bedreigd voelt. Het zenuwstelsel geeft razendsnel boodschappen af en direct worden de stresshormonen adrenaline en nonadrenaline afgescheiden. Je verkeert in een staat van verhoogde paraatheid. Je spieren spannen zich aan, je hartslag versnelt en je ervaart emoties als angst, woede of onrust. In levensgevaarlijke situaties helpt de automatische stress-reactie om te overleven: je vlucht, vecht of bevriest. Maar ook als een situatie meer in abstracte zin bedreigend is, treedt het stress-mechanisme in werking.

Mindfulness trainer en oprichter van het Centrum voor Mindfulness Rob Brandsma legt dit mechanisme helder uit in zijn boekje ‘Beter nu’: ‘Het alarmsysteem kan ook ingeschakeld worden door een andere trigger: de denkgeest... De angst voor een presentatie, een moeilijk gesprek, als het verkeer tegenzit, bij een overvolle agenda: telkens als de denkgeest het signaal geeft dat er iets mis is, wordt het lichaam onder spanning gebracht alsof je leven op het spel staat. Alsof er een tijger op je loert. Stress is de reflex van onze apenhersenen. Maar inmiddels hebben we de jungle ingeruild voor een kantoortuin.’

Als er zich weer een nieuwe stresssituatie voordoet, voordat je bent bijgekomen van de vorige stresssituatie, dan kan de balans aardig verstoord raken. Stress kan een permanente staat van leven worden: Een automatische reactie, waar je je niet bewust van bent, maar die je systeem wel voortdurend belast. Rob Brandsma: ‘Je bent doorlopend gestrest en de verschillende aanleidingen zijn nauwelijks meer te onderscheiden. De schakelaar staat vast in de aan-positie. Er zijn voortdurend stresshormonen in je lichaam aanwezig, in hoge concentratie… De gevolgen van chronische stress zijn: vermindering van plezier, creativiteit en productiviteit. En een vervreemdend gevoel, alsof je geleefd wordt door je dagprogramma… En omdat je lichaam een geest te vaak en te lang in een hoge versnelling functioneren, ligt burn-out op de loer.’

De oplossing die mindfulness aandraagt is heel simpel. De stress moet niet weg, maar je moet je verhouding ertoe veranderen. Door je bewust te worden van je automatische reacties, heeft de stress veel minder vat op je. Renee Piket legt uit:

‘De kern van mindfulness is het ontmantelen van automatische patronen. Met een automatische gedachte komt ook een automatisch gevoel mee. Een gedachte als ‘het zal wel weer misgaan’ heeft impact op je hele staat van zijn. Zo’n gedachte nestelt zich in je lijf. 95% van je gedachten herhalen zich alleen maar en meestal zijn die gedachten negatief. Als je je daar niet bewust van bent, dan ben je continu bezig om je stemming omlaag te brengen in een neerwaartse spiraal. Je stress hormonen worden voortdurend aangezet, zonder dat je het doorhebt. Aan het einde van de dag merk je dan dat je hoofdpijn hebt of dat je niet kunt slapen. Het lijkt je te overkomen, maar je hebt het zelf in gang gezet!’

Het kan heel confronterend zijn om die vicieuze cirkel te doorbreken. Als je een burn-out hebt, dan staat je leven helemaal stil. Je kunt niets meer en je weet ook niet meer hoe je verder moet. ‘Omdat alles aan het wankelen is, is een burn-out ook een kans’, aldus acupuncturiste en massagetherapeute Mirjam van Huis, die veel met burn-out patienten werkt. ‘Uit het feit dat iemand een burn-out krijgt, blijkt dat de manier waarop hij leefde niet werkt. Een burn-out vraagt dus om verandering. In het begin wordt dat vaak niet zo gezien. Iemand denkt dat hij zijn oude leven weer zo snel mogelijk op de rit moet krijgen. Als therapeut kan ik de cliënt helpen om in zichzelf te vertrouwen en verder te kijken. Er zijn ineens ook heel veel mogelijkheden. Een burn-out geeft je de gelegenheid om jezelf de vraag te stellen: Wat wil ik met mijn leven? Naderhand hoor ik vaak dat iemand enorm veel geleerd heeft van zijn burn-out. Terugkijkend wordt het wel degelijk als een kans gezien.

Dat gold ook voor Renee Piket die er door haar burn-out achterkwam dat ze eigenlijk niet gelukkig werd van haar werk. Het onoplosbare conflict met haar leidinggevende zorgde ervoor dat ze een ander spoor koos en – met succes - mindfulness trainer werd: ‘In mijn beleving veranderde deze leidinggevende van een duivel in een goede fee. Dankzij ons conflict ben ik een hele nieuwe weg ingeslagen.’

Om je bewust te kunnen worden van je automatische patronen, is een zekere rust in je hoofd noodzakelijk. Renee Piket raadt de mindfulness cursus dan ook af aan mensen die net middenin een burn-out zitten: ‘Ook de burn-out zelf willen ze zo goed en zo snel mogelijk oplossen. Maar zo werkt het niet. Eerst is rust vereist: Niet ‘doen’, maar gewoon ‘zijn’.’ Het is noodzakelijk om te leren om weer stil te zijn om van een burn-out te kunnen genezen, zeggen beide deskundigen. Mirjam van Huis: ‘Wij zijn altijd gericht op groeien en doorgaan, maar als je naar de natuur kijkt, dan is groei alleen mogelijk als er ook voldoende rust is. In de winter staat alles stil om in de lente weer los te kunnen barsten. Zo zouden we zelf ook in het leven moeten staan. Rust is even waardevol en even nodig als actie.’ Renee vertelt dat ze laatst in een training vroeg wat mensen doen ter ontspanning: ‘Het bleef heel lang stil. Mensen keken me glazig aan. Dat vond ik wel een schokkende ontdekking: We zijn nooit meer stil. Als je even zit, dan ga je wat doen. Je pakt je telefoon. Daar zijn we niet voor bedoeld. Net zoals je het lichaam te ruste legt om te slapen heeft de geest rust nodig in de vorm van stilte. Als je de hele dag bij wilt blijven, kun je nooit meer ontspannen.’ Zelf kijkt Renee soms een dag niet op haar telefoon. Lachend: ‘Toch kan dat weer voor nieuwe stress zorgen, want mensen worden dan boos als ik niet meteen antwoord.’

Zo ontspannen als Renee zit te vertellen, kan ik mij niet voorstellen dat ze – zoals ze het zelf noemt – relatief kort geleden nog een enorme stresskip was. Haar leven is compleet anders dan vier jaar eerder: ‘Mijn kinderen zijn 19 en 21. Ze hebben mijn burn-out dus heel bewust meegemaakt. Met moederdag gaven ze me een briefje met de tekst: ‘Voor de allerliefste moeder en sinds een paar jaar ook de meest relaxte moeder van deze aardbol.’Ik merk in alle opzichten dat ik anders reageer. Er is veel meer vertrouwen. Ik weet dat alles goed komt: Zelfs als het misgaat, dan komt het goed. Het moeilijkste was om te vertrekken uit een vast dienstverband. Ik had het goed voor elkaar en dat was mijn gevangenis. Ik ben ook gelukkig met veel minder. Nu denk ik bij de dingen die ik doe: Word ik er blij van? Ik ben ook blij met een wandeling, een goed gesprek. En ik zie ook meer: Dat nu toch het zonnetje schijnt terwijl het als een grauwe dag begon, de kleuren in de natuur, dat soort kleine dingen. Het leven is echt veel leuker geworden.

Meer informatie: www.hollenenstilstaan.nu  en http://www.smoothrelief-acupunctuur-amsterdam.nl